Khi một người nắm ngân khố, điều hành bộ máy, có ảnh hưởng tới các chư hầu và nhận ra rằng nếu không có mình mọi hoạt động của vương triều đều bị ảnh hưởng trầm trọng, sẽ đến lúc ông ta tự hỏi: Nếu phần lớn công việc đều do ta vận hành, vậy Hoàng đế còn để làm gì?

Trong bài viết trước, tôi cho rằng FIFA đã chọn sai chiến trường. Thay vì mở thêm giải đấu, thương mại hóa thêm tài sản và tìm cách giành phần chiếc bánh mà UEFA đang nắm giữ, FIFA nên dùng nguồn lực của mình để giúp phần còn lại của bóng đá thế giới tự làm ra những chiếc bánh mới. Một MLS đủ sức cạnh tranh với Premier League, một J.League đủ sức giữ những cầu thủ xuất sắc nhất châu Á, một Saudi Pro League phát triển bằng đào tạo, quản trị và văn hóa bóng đá, thay vì chỉ dựa vào những hợp đồng “bom tấn” và một Brazil hay Argentina đủ mạnh để không phải bán những tài năng tốt nhất khi họ vừa bước qua tuổi 18. Tôi vẫn giữ quan điểm ấy, nhưng sau khi FIFA rút lại dự án FIFA Forward Enterprise (FFE), câu chuyện chuyển sang một chương khác. Nếu bài trước là câu chuyện tranh giành chiếc bánh, bài này là câu chuyện về người muốn quyết định ai được ngồi ở vị trí chia bánh.

FFE đã thất bại, nhưng cuộc chiến chưa kết thúc

FFE là đề xuất thành lập một công ty trị giá khoảng 20 tỷ USD để quản lý các hoạt động thương mại và tổ chức sự kiện lớn của FIFA. FIFA dự kiến bán khoảng 20% cổ phần cho các nhà đầu tư bên ngoài, qua đó huy động hơn 4 tỷ USD. Kế hoạch này gặp phản ứng dữ dội vì thiếu tham vấn, nguy cơ đưa quyền lợi tư nhân vào các tài sản cốt lõi của World Cup và khả năng làm thay đổi bản chất của một tổ chức phi lợi nhuận. UEFA dẫn đầu sự phản đối. Các liên đoàn châu Âu đe dọa tẩy chay các giải của FIFA. CONCACAF, AFC, nhiều liên đoàn quốc gia và cả người trong bộ máy FIFA cũng lên tiếng. Cuối cùng, Gianni Infantino phải thông báo rằng đề xuất sẽ không tiếp tục. Theo logic thông thường, đối phương đã lùi thì bên thắng nên dừng, FFE không còn, FIFA chưa bán cổ phần World Cup, trật tự cũ tạm thời được khôi phục. Hai bên hoàn toàn có thể ngồi lại, sửa quy trình quản trị, tăng tính minh bạch và kết thúc câu chuyện bằng một thỏa thuận mới.

Nhưng quyền lực thường không vận hành theo cách ấy, sau khi FFE bị rút, UEFA không chỉ tuyên bố chiến thắng. UEFA yêu cầu FIFA bảo toàn các hồ sơ liên quan và cảnh báo khả năng sử dụng các biện pháp pháp lý, trọng tài hoặc quản lý. UEFA và CONCACAF đồng thời công khai nói rằng niềm tin dành cho Infantino đã bị tổn hại nghiêm trọng. Nhiều tiếng nói trong bóng đá châu Âu bắt đầu đặt câu hỏi về tương lai lãnh đạo của ông. Đến đây, dự án không còn là nhân vật chính mà đó chính là chiếc ghế chủ tịch FIFA.

Trong chính trị, người ta không chỉ giết một dự án

Trong quản trị doanh nghiệp, khi một CEO đưa ra một dự án thất bại, Hội đồng quản trị có thể yêu cầu dừng dự án, kiểm toán hậu quả và bổ sung quy trình phê duyệt. Trong chính trị thì khác, khi một tư tưởng bị xem là nguy hiểm, người ta hiếm khi hài lòng với việc xóa bỏ chính sách. Bởi dự án có thể chế nhưng người tạo ra dự án vẫn còn đó. Và một khi người ấy còn quyền lực, ý tưởng có thể quay trở lại dưới một cái tên khác, một cấu trúc khác hoặc vào một thời điểm thuận lợi hơn. Muốn xử lý tận gốc, cách hiệu quả nhất không phải tiêu diệt dự án mà là thay người. Trong chiến tranh, không ai chỉ phá một cây cầu rồi tin rằng đối thủ sẽ không xây cầu mới, người ta phá luôn tuyến hậu cần đó là logic quyền lực. Nếu chiến dịch hiện nay thực sự chuyển từ phản đối FFE sang việc buộc Infantino phải rời ghế, thì UEFA không chỉ muốn ngăn một thương vụ, họ muốn bảo đảm rằng tư tưởng đứng sau thương vụ ấy không có cơ hội sống lại. Tôi không nói điều đó hoàn toàn sai nhưng chúng ta nên gọi đúng tên của nó. Đây không còn đơn thuần là phản biện một chính sách, đây là cuộc đấu nhằm định hình ai sẽ viết luật cho bóng đá thế giới trong những năm tới.

FIFA là Hoàng đế, nhưng UEFA nắm ngân khố & thực quyền

Trên danh nghĩa, FIFA là tổ chức cao nhất của bóng đá thế giới có 211 liên đoàn thành viên tại 6 châu lục, tổ chức World Cup và giữ vai trò trung tâm trong hệ thống quản trị bóng đá quốc tế. Nhưng quyền lực không chỉ đến từ điều lệ, quyền lực còn đến từ tiền và xét về sức mạnh kinh tế thường xuyên, UEFA có những thứ mà FIFA không có: Champions League diễn ra hằng năm, Europa League và Conference League bổ sung nguồn thu. EURO chỉ đứng sau World Cup về sức hút cấp đội tuyển. Bên dưới UEFA là Premier League, La Liga, Bundesliga, Serie A và Ligue 1 - nơi tập trung phần lớn những cầu thủ xuất sắc nhất, những hợp đồng bản quyền lớn nhất và những nhà tài trợ giàu nhất. Nói vui một chút: FIFA có ngai vàng, UEFA có ngân khố mà trong lịch sử, người nắm ngân khố thường không thích mãi mãi đứng dưới người chỉ nắm danh nghĩa. FFE chính là lúc FIFA muốn xây cho mình một ngân khố mới, không chỉ tổ chức giải rồi chờ chu kỳ World Cup 4 năm, FIFA muốn biến các quyền thương mại thành một tài sản có thể định giá, bán cổ phần và thu hút vốn tư nhân. UEFA hiểu rất rõ điều đó có nghĩa gì, nếu thành công, FIFA sẽ có thêm hàng tỷ USD, thêm khả năng mở rộng giải đấu và thêm quyền lực tài chính để bước sâu hơn vào khu vực vốn lâu nay do bóng đá châu Âu thống trị. Tất nhiên, UEFA phải phản ứng, nếu tôi là Chủ tịch UEFA, có lẽ tôi cũng phản ứng như vậy, không ai đang ngồi trên mỏ vàng lại vui vẻ nhìn người khác mở một mỏ vàng ngay bên cạnh. Đó không phải đạo đức, đó là kinh tế và chính trị.

Ceferin bảo vệ bóng đá hay bảo vệ trật tự?

Tôi tôn trọng Aleksander Ceferin ở một điểm: ông bảo vệ quyền lợi của UEFA rất quyết liệt. Một Chủ tịch UEFA không bảo vệ Champions League, các giải châu Âu và lợi ích của 55 liên đoàn thành viên mới là điều đáng ngạc nhiên. Nhưng bảo vệ quyền lợi của UEFA và bảo vệ lợi ích của bóng đá thế giới không phải lúc nào cũng là một việc. UEFA có lý khi phản đối cách FFE được chuẩn bị. Một dự án trị giá hàng chục tỷ USD, liên quan tới những tài sản lớn nhất của bóng đá thế giới, không thể được điều hành như một thương vụ riêng của vài người. Việc các cơ quan quan trọng của FIFA bị đặt ra ngoài quá trình tham vấn là một vấn đề quản trị nghiêm trọng. Reuters cho biết ngay cả các tổ chức cấp châu lục và nhiều thành viên FIFA cũng bất ngờ trước quy mô và cách thức đề xuất được đưa ra. Nhưng một điều đúng không khiến mọi bước đi sau đó mặc nhiên đúng. Nếu FFE đã bị hủy mà trọng tâm tiếp tục chuyển sang việc Infantino phải ra đi, người ta có quyền đặt câu hỏi: UEFA muốn bảo vệ FIFA khỏi một dự án thiếu minh bạch? Hay UEFA muốn bảo đảm không một Chủ tịch FIFA nào sau này còn đủ độc lập để thách thức trật tự hiện tại? Hai việc ấy rất khác nhau, một việc là kiểm soát quyền lực, việc còn lại là thay thế quyền lực của người khác bằng quyền lực của mình. Người chiến thắng trong một cuộc chiến chống độc quyền đôi khi rất dễ trở thành trung tâm độc quyền mới.

Lennart Johansson: một vị Thừa tướng từng muốn làm Hoàng đế

Đây không phải lần đầu Chủ tịch UEFA nhìn về chiếc ghế cao nhất của FIFA. Năm 1998, Lennart Johansson - Chủ tịch UEFA khi ấy, đối đầu trực tiếp với Sepp Blatter trong cuộc bầu cử Chủ tịch FIFA tại Paris. Johansson thất bại với 80 phiếu, trong khi Blatter giành 111 phiếu. Cuộc bầu cử sau đó bị bao phủ bởi những nghi vấn và cáo buộc liên quan đến việc vận động phiếu, dù nhiều vấn đề không bao giờ được giải quyết hoàn toàn bằng một kết luận pháp lý rõ ràng. Nhưng điều đáng chú ý là cách Johansson phản ứng sau thất bại, ông quay về UEFA tiếp tục xây dựng tổ chức mình đang lãnh đạo. Trong 17 năm giữ chức Chủ tịch UEFA từ 1990 đến 2007, Johansson đóng vai trò quan trọng trong quá trình cải tổ bóng đá châu Âu và phát triển European Cup thành Champions League - sản phẩm cấp CLB có giá trị lớn nhất thế giới. UEFA gọi ông là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất đối với sự phát triển của bóng đá châu Âu hiện đại. Johansson thua cuộc bầu cử FIFA, nhưng ông thắng bằng Champions League. Có hai cách để vượt qua một đối thủ: Một là tìm cách kéo đối thủ khỏi chiếc ghế, hai là xây dựng tổ chức của mình mạnh đến mức chiếc ghế ấy không còn quan trọng như trước, Johansson đã chọn cách thứ hai. Điều đó không biến ông thành thánh nhân. Ông từng đấu với Blatter, đặt câu hỏi về quy trình bầu cử và về sau cũng chỉ trích mạnh mẽ cách FIFA được điều hành, nhưng sức mạnh của Johansson đến từ thứ ông xây dựng, không chỉ từ người mà ông muốn loại bỏ.

Sai lầm của FIFA và sai lầm của UEFA

Theo tôi, sai lầm của FIFA là muốn trở thành UEFA. FIFA thấy UEFA giàu nhờ Champions League, EURO và hệ sinh thái CLB châu Âu nên cũng muốn có thêm sản phẩm vận hành thường xuyên, tạo dòng tiền lớn và thu hút vốn đầu tư: World Cup mở rộng, Club World Cup mở rộng, FFE được đề xuất. FIFA ngày càng muốn trở thành một tập đoàn giải trí - thể thao toàn cầu. Trong quá trình đó, FIFA quên rằng họ được tạo ra để quản trị và cân bằng bóng đá thế giới, chứ không phải để cạnh tranh doanh thu với UEFA.

Nhưng sai lầm của UEFA cũng là muốn trở thành FIFA, UEFA được sinh ra để quản lý và phát triển bóng đá châu Âu. Ceferin có trách nhiệm bảo vệ 55 liên đoàn thành viên, nhưng UEFA không đại diện cho 211 liên đoàn toàn cầu. Nếu UEFA muốn quyết định ai được hoặc không được lãnh đạo FIFA, chiến lược nào FIFA được phép theo đuổi và biến sức mạnh kinh tế châu Âu thành quyền phủ quyết chính trị toàn cầu, UEFA đang bước khỏi vai trò của mình. Một bên muốn thêm tiền, một bên muốn thêm quyền. Trong lúc cả hai muốn làm công việc của nhau, không còn ai tập trung vào công việc mà họ được sinh ra để làm. FIFA không được sinh ra để thắng UEFA, UEFA cũng không tồn tại để làm hài lòng FIFA. Hai tổ chức ấy có hai sứ mệnh khác nhau. Vấn đề bắt đầu khi cả hai cùng muốn trở thành trung tâm duy nhất.

Ai sẽ bảo vệ phần còn lại của thế giới?

Trong FIFA có 211 liên đoàn thành viên, UEFA có 55 thành viên và là khu vực giàu nhất, quyền lực nhất của bóng đá thế giới. UEFA không phải toàn bộ thế giới, EPL không có nghĩa vụ giúp MLS mạnh lên, La Liga không có trách nhiệm giữ cầu thủ Nam Mỹ ở lại quê hương, Bundesliga không cần xây dựng J.League thành đối thủ, Champions League cũng chẳng có động cơ làm Copa Libertadores giàu hơn - đó không phải lỗi của UEFA - đó là quy luật lợi ích. Chính vì UEFA không có động cơ làm những việc ấy nên FIFA mới cần tồn tại. FIFA được sinh ra để làm điều UEFA không bao giờ tự nguyện làm: nhìn bóng đá như một hệ sinh thái toàn cầu, thay vì một thị trường khu vực. Infantino phải chịu trách nhiệm về cách FFE được chuẩn bị. Ông phải giải trình về sự thiếu minh bạch, quyền lợi của nhà đầu tư và lý do một tổ chức phi lợi nhuận cần đưa những tài sản quan trọng nhất vào một doanh nghiệp có cổ đông tư nhân. Nhưng thay Infantino chưa chắc giải quyết được vấn đề, nếu người kế nhiệm chỉ là một nhân vật dễ chấp nhận hơn với UEFA, quyền lực sẽ không biến mất - nó chỉ đổi địa chỉ.

Ai sẽ kiểm soát vị Thừa tướng?

Một Hoàng đế yếu có thể khiến triều đình hỗn loạn, một Hoàng đế tham quyền có thể làm cả vương triều suy yếu. Nhưng một vị Thừa tướng quá mạnh cũng chưa chắc tạo ra một đất nước tốt đẹp hơn. Điều một vương triều cần không phải là đổi người ngồi trên ngai mỗi khi xảy ra xung đột, điều nó cần là một thể chế đủ mạnh để không ai có thể biến ngai vàng thành tài sản riêng. FIFA cần được cải cách không phải để bảo vệ Infantino cũng không phải để chiều lòng Ceferin mà để Chủ tịch FIFA, dù là ai, không thể tự mình đưa những tài sản lớn nhất của bóng đá thế giới vào một cấu trúc thương mại thiếu minh bạch. Đồng thời, UEFA dù giàu và mạnh đến đâu cũng không thể dùng sức mạnh kinh tế để quyết định thay 211 liên đoàn. Lennart Johansson từng thất bại trước Sepp Blatter. Nhưng ông không cần chiếc ghế FIFA để biến UEFA thành liên đoàn quyền lực nhất thế giới. Ông thắng bằng cách xây dựng Champions League. Nếu hôm nay, UEFA thắng bằng cách buộc một Chủ tịch FIFA phải ra đi, đó có thể là chiến thắng của quyền lực nhưng chưa chắc là chiến thắng của bóng đá. Tôi không bảo vệ Infantino. FFE, theo tôi, là một ý tưởng nguy hiểm, thiếu minh bạch và mang tư duy biến tài sản bóng đá toàn cầu thành công cụ tài chính. Nhưng tôi cũng không tin rằng mọi điều UEFA làm sau chiến thắng đều mặc nhiên đúng. Khi đối phương đã lùi mà người thắng vẫn tiếp tục tiến, đó là lúc chúng ta nên quan sát không chỉ lý do họ đưa ra, mà cả vị trí họ muốn chiếm lấy. Trong lịch sử, Thừa tướng thường bắt đầu bằng việc nói rằng Hoàng đế đã không còn xứng đáng. Có thể ông ta đúng, nhưng sau khi phế vua, câu hỏi quan trọng nhất vẫn còn đó: Ai sẽ kiểm soát vị Thừa tướng? Bóng đá thế giới hôm nay cũng cần trả lời câu hỏi ấy bởi người thua trong cuộc chiến này có thể không phải Infantino, cũng không phải Ceferin mà là gần 200 nền bóng đá còn lại - những người không có Champions League, không có hàng tỷ euro bản quyền và không đủ quyền lực để tự bảo vệ mình trong một triều đình ngày càng chia rẽ. Và cuối cùng, như mọi cuộc đấu quyền lực khác, người phải trả giá nhiều nhất vẫn là người dân.

Trong bóng đá, “người dân” chính là cầu thủ và hàng tỷ người hâm mộ.

Tác giả Lê Tuấn Minh là chuyên gia chiến lược thương hiệu và phát triển doanh nghiệp. Từ kinh nghiệm làm việc tại các tập đoàn đa quốc gia đến hành trình đồng hành cùng doanh nghiệp Việt Nam và theo đuổi khát vọng xây dựng thương hiệu nông sản Việt trên thị trường quốc tế, anh hình thành thói quen nhìn mọi vấn đề dưới góc độ chiến lược, kinh tế và quản trị. Với bóng đá cũng vậy. Loạt bài “Nếu tôi là Chủ tịch FIFA” không phân tích chiến thuật hay chuyên môn sân cỏ, mà đi tìm lời giải cho những cuộc cạnh tranh về quyền lực, lợi ích và mô hình phát triển đang định hình tương lai của môn thể thao lớn nhất hành tinh.